BM Tavsiyeleri ve Gerçeklik: Türkmenistan’da İnsan Hakları Alanındaki İlerleme Neden Hâlâ Kağıt Üzerinde Kalıyor?

Türkmenistan Sivil Hareketi “Dayanç” İnsan Hakları Platformu, ülkedeki insan hakları durumuna ilişkin uluslararası değerlendirmeleri yakından takip etmektedir. Bu değerlendirmelerin en önemli mekanizmalarından biri, BM İnsan Hakları Konseyi tarafından yürütülen Evrensel Periyodik İnceleme (UPR) sürecidir. Bu süreç kapsamında her BM üyesi devlet, insan hakları alanındaki uygulamaları konusunda uzmanlar tarafından değerlendirilmektedir. Son inceleme sırasında Türkmenistan, 77 ülkenin diplomatları tarafından sunulan 228 tavsiyeden 146’sını kabul etmiştir. Bu tavsiyeler; sivil ve siyasi hakların korunması, ifade özgürlüğü, kadın hakları, çalışma hakları ve sosyal-ekonomik güvenceler gibi geniş bir alanı kapsamaktadır. Uluslararası platformlarda Türkmenistan yetkilileri, insan hakları mekanizmalarıyla iş birliği yapmaya hazır olduklarını ve ulusal mevzuatı uluslararası standartlara uyumlu hâle getirme niyetinde olduklarını açıklamıştır. Ancak zaman geçtikçe şu soru ortaya çıkmaktadır: Bu vaatler pratikte ne ölçüde hayata geçirilmektedir? Şeffaflık Eksikliği ve Gerçek Reformların Yokluğu Resmî açıklamalara rağmen Türkmenistan hükümeti, kabul edilen tavsiyelerin uygulanması için hangi somut adımların atıldığına dair kamuoyuna ayrıntılı bilgi sunmamıştır. BM temsilcileri ile devlet yetkilileri arasında yapılan görüşmelerin sonuçları da kamuoyuyla paylaşılmamaktadır. Bu durum, tavsiyelerin uygulanma sürecini sivil toplum için büyük ölçüde şeffaf olmayan bir süreç hâline getirmektedir. Özellikle bağımsız insan hakları örgütlerinin ve sivil girişimlerin bu süreçten fiilen dışlanması ciddi endişe yaratmaktadır. Kadın Hakları Türkmenistan’ın desteklediği tavsiyeler arasında, toplumsal cinsiyete dayalı şiddetle mücadele ve kadınlara yönelik destek programlarının geliştirilmesi de bulunmaktadır. Uluslararası uzmanlar ayrıca şu önerilerde bulunmuştur: kadınların üreme sağlığı hizmetlerine erişiminin genişletilmesi; modern doğum kontrol yöntemlerine erişimin sağlanması; kadınların siyasi ve toplumsal hayata eşit katılımının garanti altına alınması. Ancak bazı önemli tavsiyeler hükümet tarafından sadece “not edilmiştir”, yani uygulanması konusunda herhangi bir taahhüt verilmemiştir. Bunlar arasında: toplumsal cinsiyete dayalı şiddeti cezalandıran kapsamlı bir yasanın kabul edilmesi; kadınların hareket özgürlüğüne yönelik kısıtlamaların kaldırılması; zorla uygulanan “bekâret testleri” gibi aşağılayıcı uygulamaların yasaklanması bulunmaktadır. İfade Özgürlüğü ve İnternete Erişim Türkmenistan, ifade özgürlüğünün sağlanması ve internete erişimin genişletilmesine ilişkin tavsiyeleri desteklediğini açıklamıştır. Ancak ülkedeki gerçek durum bu açıklamalardan oldukça uzaktır. Günümüzde: bağımsız haber siteleri engellenmektedir; birçok sosyal medya platformuna erişim kısıtlıdır; bağımsız gazetecilik neredeyse tamamen yoktur. Bu durum, hükümetin uluslararası yükümlülüklerini yerine getirme konusundaki istekliliğini ciddi biçimde sorgulatmaktadır. Çalışma Hakları Türkmenistan, zorla çalıştırmayla mücadeleye yönelik tavsiyeleri desteklemiş ve özellikle pamuk sektöründe zorla ve çocuk işçiliğinin ortadan kaldırılması için ulusal bir eylem planı hazırlanmasını kabul etmiştir. Buna rağmen uluslararası kuruluşlar, kamu sektöründe çalışan kişilerin zorunlu olarak tarım çalışmalarına, özellikle pamuk hasadına gönderildiğine dair çok sayıda rapor yayımlamaya devam etmektedir. Sosyo-Ekonomik Haklar Tavsiyeler çerçevesinde yetkililer ayrıca şu hedefleri dile getirmiştir: yoksulluğun azaltılması; vatandaşların gelirlerinin artırılması; eğitim ve sağlık hizmetlerine erişimin iyileştirilmesi. Ancak ülkede yaşanan ekonomik zorluklar, temel gıda fiyatlarının artışı ve Türkmen vatandaşlarının kitlesel iş göçü, bu sorunların hâlâ çözülmediğini göstermektedir. Kabul Edilmeyen Tavsiyeler Türkmenistan hükümeti bazı tavsiyeleri kabul etmemiştir. Bunlar çoğunlukla en hassas konuları kapsamaktadır: yargı bağımsızlığının güçlendirilmesi; ifade özgürlüğü ve barışçıl toplanma hakkının sağlanması; kapsamlı ayrımcılık karşıtı yasaların kabul edilmesi; yetişkinler arasındaki rızaya dayalı eşcinsel ilişkilerin suç olmaktan çıkarılması. Bu durum, birçok önemli insan hakları sorununun hâlâ siyasi gündemin dışında kaldığını göstermektedir. Uluslararası Yükümlülükler ve Devletin Sorumluluğu Türkmenistan 1992 yılından beri Birleşmiş Milletler üyesidir ve Evrensel Periyodik İnceleme mekanizmasına kuruluşundan bu yana katılmaktadır. Bu mekanizmanın amacı yalnızca sorunları tespit etmek değil, aynı zamanda devletleri gerçek reformlar gerçekleştirmeye teşvik etmektir. Ancak bu sürecin etkinliği büyük ölçüde siyasi iradeye ve sivil toplumla açık diyaloğa bağlıdır. Sonuç Türkmenistan Sivil Hareketi “Dayanç” İnsan Hakları Platformu, uluslararası tavsiyelerin uygulanmasının yalnızca resmî beyanlarla sınırlı kalmaması gerektiğine inanmaktadır. Gerçek ilerleme ancak şu koşullar altında mümkündür: devlet faaliyetlerinde şeffaflık; bağımsız sivil toplum kuruluşlarının sürece katılımı; ifade özgürlüğünün korunması; her vatandaşın temel hak ve onuruna saygı gösterilmesi. İnsan hakları yalnızca bir deklarasyon olarak kalmamalı, devlet politikasının gerçek ve sürekli bir uygulaması hâline gelmelidir.