BASKILARIN GÖLGESİNDE DİN DİPLOMASİSİ: TÜRKİYE, ERKEKLERİN SAKAL BIRAKMAYA ZORLUK ÇIKARILARAK ENGELLENDİĞİ BİR DEVLETLE NEDEN İSLAM EĞİTİMİNİ GÖRÜŞÜYOR? 3 Kasım 2026 DAYANÇ Sivil Hareketi İnsan Hakları Platformu / Türkmenistan 2 Kasım 2026 tarihinde Türkiye Cumhuriyeti Diyanet İşleri Başkanı Prof. Dr. Safi Arpaguş, Türkmenistan'dan gelen ve Arkadagyň ruhy metjidi Camii Başimamı Yalkap Hocaguliyev'in başkanlık ettiği heyeti kabul etti. Business Turkmenistan tarafından 3 Kasım 2026 tarihinde yayımlanan habere göre taraflar, din eğitimi, öğrenci yetiştirme programları, burs imkânları, dinî yayınların karşılıklı paylaşımı ve ilgili kurumlar arasındaki iş birliğinin geliştirilmesi konularını görüştü. Resmî bir fotoğraf. Din görevlileri. İslami değerler, tarihî miras ve kültürel birlik üzerine yapılan görüşmeler. Ancak burada temel bir soru ortaya çıkıyor: Dinî hayatın devletin sıkı denetimi altında tutulduğu bir ülkenin temsilcileriyle din eğitimi konusunda yürütülen görüşmeler ne kadar samimi ve inandırıcı olabilir? Erkeklerin sakal bıraktıkları için baskıya maruz kaldıklarının bildirildiği bir ülke. Bağımsız dinî faaliyetlerin sınırlandırıldığı bir ülke. Kadınların ve kız çocuklarının aşağılayıcı muayenelere maruz bırakıldığına ilişkin haberlerin yayımlandığı bir ülke. Devlet yöneticilerine bağlılığın, vicdan özgürlüğünün önüne geçtiği bir siyasi düzen. Peki uluslararası ortaklar, inananların temel haklarını kamuoyu önünde gündeme getirmeden dinî iş birliğini neden sürdürüyor? SAKAL BIRAKMAK NEDEN DEVLETİN DENETİM KONUSU? Türkmenistan makamlarının vatandaşların özel hayatına ve dinî özgürlüklerine müdahalesinin en dikkat çekici örneklerinden biri, erkeklerin sakal bırakmasına yönelik yıllardır bildirilen baskılardır. Azatlık Radyosu ve diğer bağımsız kaynaklar, farklı dönemlerde erkeklerin sakallarını kesmeye zorlandığını, dış görünüşlerinin denetlendiğini, kolluk kuvvetlerinin baskısına maruz kaldıklarını ve öğrenciler ile kamu çalışanları dâhil çeşitli kesimlere yönelik kısıtlamalar uygulandığını bildirmiştir. Bu haberler, İslam'ın toplumun kültürel ve manevi hayatında önemli bir yere sahip olduğu Türkmenistan açısından özellikle kaygı vericidir. Birçok Müslüman erkek için sakal bırakmak dinî bir anlam taşır ve Hz. Muhammed'in sünnetine uymanın bir ifadesi olarak kabul edilir. İslam hukuk ekolleri sakal bırakmanın dinî hükmü konusunda farklı görüşlere sahip olsa da devletin vatandaşlara keyfî biçimde dinî görünüm standartları dayatması kabul edilemez. Burada açık bir çelişki bulunmaktadır. Bir devlet, kendi ülkesinde erkeklerin dinî inançlarıyla bağlantılı dış görünüşleri nedeniyle baskı gördüğüne ilişkin haberler varken Türkiye'ye heyet göndererek nasıl İslam eğitimi konusunda iş birliği görüşmeleri yapabilir? İslam mirasına saygı duyduğunu kamuoyu önünde ilan eden bir yönetim, neden bireylerin dinî kimliklerini ifade etmelerini sınırlandırmaktadır? İslami gelenekler yalnızca devletin kontrolü altında kaldıkları sürece mi kabul edilmektedir? Bu mesele yalnızca sakal meselesi değildir. Bu, vicdan özgürlüğü, kişisel özerklik ve devletin bireyin özel hayatına müdahalesinin sınırlarıyla ilgili temel bir insan hakları meselesidir. Sakal bırakmak, tek başına polis baskısının veya keyfî yaptırımların gerekçesi olamaz. Devlet, bir insanın ne kadar dindar olduğunu dış görünüşüne bakarak belirleme yetkisine sahip değildir. CAMİLER VE DİN GÖREVLİLERİ ÜZERİNDE DEVLET DENETİMİ Türkmenistan, Anayasası'na göre laik bir devlettir. Ancak laiklik, devlet makamlarına vatandaşların dinî inançlarını kontrol etme hakkı vermez. Uluslararası gözlemciler, Türkmenistan'da dinî kuruluşların faaliyetleri, dinî toplulukların tescili, dinî yayınlar ve din eğitimi üzerindeki devlet denetimini defalarca belgelemiştir. Amerika Birleşik Devletleri Uluslararası Din Özgürlüğü Komisyonu (USCIRF), uzun yıllardır Türkmenistan'ın din özgürlüğüne yönelik özellikle ağır ihlaller nedeniyle Özel Endişe Duyulan Ülke (Country of Particular Concern) olarak değerlendirilmesini tavsiye etmektedir. ABD Dışişleri Bakanlığının raporlarında da dinî faaliyetlere getirilen kısıtlamalar, kayıtlı olmayan dinî toplulukların karşılaştığı engeller ve devletin dinî hayata müdahalesi ele alınmaktadır. Bu koşullarda temel bir soru sorulmalıdır: Türkmenistan'ın resmî din görevlileri gerçekte ne kadar bağımsızdır? Adaletsizliği açıkça eleştirebilirler mi? Güvenlik güçlerinin hukuka aykırı uygulamalarına maruz kalan vatandaşları savunabilirler mi? Din özgürlüğüne yönelik kısıtlamalara karşı herhangi bir yaptırımdan korkmadan seslerini yükseltebilirler mi? Yoksa bütün faaliyetleri siyasi yönetimin belirlediği sınırlar içerisinde mi kalmak zorundadır? Din hizmeti, devlet yönetiminin bir uzantısına dönüştürülmemelidir. DİNÎ YAYINLARA VE BAĞIMSIZ DİN EĞİTİMİNE GETİRİLEN KISITLAMALAR Türkmenistan'da dinî yayınlara yönelik kısıtlamalar da özel bir önem taşımaktadır. Uluslararası raporlarda, dinî yayınların ülkeye sokulması, dağıtılması ve kullanılması üzerindeki devlet denetimi ile bağımsız din eğitimine getirilen sınırlamalar belgelenmiştir. Bu nedenle Türkiye ile Türkmenistan arasında dinî yayınların karşılıklı paylaşılmasına ilişkin planlar yeni soruları gündeme getirmektedir. Bu yayınlara sıradan vatandaşlar serbestçe erişebilecek mi? İnsanlar, devlet kurumlarından bağımsız olarak İslami kaynakları inceleyebilecek mi? Öğrencilerin farklı dinî görüşleri benimsemesine ve ifade etmesine izin verilecek mi? Yoksa dinî bilgiye erişim yalnızca devletin onayladığı kurumların ayrıcalığı olarak mı kalacak? Kimin din eğitimi verebileceğine, hangi yorumların kabul edileceğine ve hangi ibadet biçimlerine izin verileceğine devletin karar verdiği bir sistem, gerçek anlamda din ve vicdan özgürlüğünü güvence altına alamaz. KADINLAR VE KIZ ÇOCUKLARI: BEDENSEL DOKUNULMAZLIĞIN İHLALİ Resmî makamların manevi değerler hakkındaki söylemleri ile Türkmenistan'daki gerçek duruma ilişkin haberler arasındaki bir diğer ciddi çelişki, kadınların ve kız çocuklarının karşı karşıya kaldığı uygulamalardır. Bağımsız medya kuruluşları, zorla gerçekleştirilen jinekolojik muayeneler ve sözde bekâret kontrolleri hakkında haberler yayımlamıştır. Bu uygulamaların hiçbir bilimsel dayanağı bulunmamaktadır. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), BM Kadın Birimi (UN Women) ve Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği (OHCHR), sözde bekâret testlerinin tamamen ortadan kaldırılması çağrısında bulunmuştur. Kişinin özgür ve bilgilendirilmiş rızası olmadan gerçekleştirilen mahrem muayeneler; bedensel dokunulmazlığı, özel hayatın gizliliğini ve insan onurunu ihlal eder. Bu tür uygulamalar, koşullarına bağlı olarak zalimane, insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele niteliği de taşıyabilir. Kız çocuklarının böylesine ağır müdahalelere maruz bırakıldığına ilişkin haberler varken ahlaki eğitimden nasıl söz edilebilir? Neden kadınlara ahlaki kurallar dayatılırken yetkilerini kötüye kullanan kamu görevlilerinin hesap vermesi konusunda aynı kararlılık gösterilmemektedir? Dinî temsilciler neden kadınların ve çocukların korunması konusunu kamuoyu önünde gündeme getirmemektedir? Hiçbir gelenek, din veya devlet politikası, bir insanın bedenine zorla müdahale edilmesini haklı gösteremez. ŞİDDET MAĞDURLARI VE NÜFUZ SAHİBİ KİŞİLERİN ETKİSİ Cinsel şiddet, kamu görevlilerinin yetkilerini kötüye kullanması ve mağdurlar üzerinde baskı kurulması ihtimaline ilişkin iddialar da acil biçimde ele alınmalıdır. DAYANÇ İnsan Hakları Platformu, Jeren Altyyeva ve reşit olmayan kızının dosyası da dâhil olmak üzere vatandaşlardan gelen başvuruları belgelemektedir. Şiddet, hukuka aykırı özgürlükten yoksun bırakma, aile üyelerinin tehdit edilmesi ve şüphelilerin nüfuz sahibi kişiler tarafından korunduğu yönündeki iddialar, bağımsız soruşturma ve yargı makamları tarafından incelenmelidir. Hukuka uygun bir yargılama sonucunda sorumlulukları belirlenmeden hiçbir kişinin suçlu olduğunu ileri sürmüyoruz. Ancak şeffaf soruşturmaların yürütülmemesi ve mağdurlara etkili koruma sağlanmaması, başlı başına ciddi insan hakları kaygılarına yol açmaktadır. Bir devlet ahlaki değerleri koruduğunu iddia ediyorsa öncelikli görevi insanları şiddetten korumak ve cezasızlığa yol açan koşulları ortadan kaldırmaktır. Üst düzey yetkililerle akrabalık ilişkileri, hiç kimseye hukuki sorumluluktan muafiyet sağlamamalıdır. BERDİMUHAMMEDOV AİLESİNDEN DUYULAN KORKU, VİCDAN ÖZGÜRLÜĞÜNÜN ÖNÜNE Mİ GEÇİYOR? Türkmenistan'da siyasi güç, onlarca yıldır son derece dar bir çevrede yoğunlaşmıştır. Bağımsız insan hakları kuruluşları; ifade özgürlüğü, örgütlenme özgürlüğü ve barışçıl toplantı hakkına yönelik sistematik kısıtlamaları belgelemektedir. Bu koşullarda vatandaşlar yalnızca hükümeti açıkça eleştirmekten değil, bağımsız sivil veya dinî faaliyetlerde bulunmaktan da korkabilmektedir. Burada acı bir ahlaki soru ortaya çıkıyor. Nüfusunun büyük çoğunluğunun Müslüman olduğu bir ülkede insanlar, Allah'tan çok Berdimuhamedov ailesinden mi korkmak zorunda bırakılıyor? Dinî inanç, siyasi yöneticilere koşulsuz itaat etmek anlamına mı geliyor? Dinî otorite, bir kişi kültünü güçlendirmek için mi kullanılmalıdır? Dine gerçek anlamda saygı göstermek, insanın vicdanına saygı göstermeden mümkün değildir. Hiç kimse ibadet edebilmek, dinini öğrenebilmek veya inançlarına uygun yaşayabilmek için siyasi sadakat göstermek zorunda bırakılmamalıdır. ULUSÖTESİ BASKILAR: TÜRKİYE'NİN SORUMLULUĞU Türkmenistan ile yürütülen iş birliği, yurt dışında yaşayan Türkmen vatandaşlarının durumundan bağımsız değerlendirilemez. Bu konu, siyasi nedenlerle zulme uğramaktan korkan kişilerin de aralarında bulunduğu çok sayıda Türkmenistan vatandaşına ev sahipliği yapan Türkiye açısından özellikle önemlidir. İnsan hakları savunucuları; aktivistlere yönelik tehditler, aile üyelerine baskı, pasaport alma veya yenileme konusunda yaşanan sorunlar ve Türkmenistan'a zorla geri gönderme vakaları hakkında bildirimlerde bulunmaktadır. Alişer Sahadov ve Abdulla Orusov'un zorla kaybedildikleri yönündeki iddialar özellikle ciddi endişe yaratmaktadır. Bu kişilerin akıbetlerinin ve nerede bulunduklarının belirlenmesi için bağımsız ve etkili bir soruşturma yürütülmesi gerekmektedir. Geri göndermeme (non-refoulement) ilkesine uyulması, Türkiye'nin Türkmenistan ile ilişkilerinin vazgeçilmez unsurlarından biri olmalıdır. İşkenceye Karşı Sözleşme'nin 3. maddesi uyarınca hiçbir Taraf Devlet, bir kişiyi işkenceye maruz kalma tehlikesi bulunduğuna inanmak için esaslı nedenlerin olduğu başka bir devlete sınır dışı edemez, geri gönderemez veya iade edemez. Dinî iş birliği, devletleri uluslararası insan hakları yükümlülüklerinden muaf tutmaz. Aksine, ortak kültürel ve dinî bağlar, insan onurunu ve bireylerin güvenliğini korumak için daha güçlü bir sorumluluk bilinci oluşturmalıdır. DİYANET İŞLERİ BAŞKANI PROF. DR. SAFİ ARPAGUŞ'A SORULARIMIZ DAYANÇ İnsan Hakları Platformu olarak Türkiye Cumhuriyeti Diyanet İşleri Başkanlığını aşağıdaki sorulara kamuoyu önünde yanıt vermeye davet ediyoruz. 1. 2 Kasım 2026 tarihinde gerçekleştirilen görüşmede Türkmenistan'daki din ve vicdan özgürlüğü konusu gündeme getirilmiş midir? 2. Diyanet İşleri Başkanlığı, Türkmenistan'da erkeklerin sakallarını kesmeye zorlandığına ilişkin haberlerden ve dinî kimliğin ifade edilmesine yönelik diğer kısıtlamalardan haberdar mıdır? 3. Din görevlileri, dinî yayınlar ve bağımsız din eğitimi üzerindeki devlet denetimi görüşülmüş müdür? 4. Eğitim alanındaki iş birliği programlarının siyasi ayrımcılıktan ve öğrencilere yönelik keyfî kısıtlamalardan uzak yürütülmesi için hangi güvenceler öngörülmektedir? 5. Kadınların ve kız çocuklarının zorla gerçekleştirilen mahrem muayenelerden ve insan onurunu ihlal eden diğer uygulamalardan korunması konusu gündeme getirilmiş midir? 6. Diyanet İşleri Başkanlığı, Türkmenistan'da din ve vicdan özgürlüğüne ilişkin uluslararası standartlara uyulması konusunda bir diyaloğu desteklemeye hazır mıdır? 7. Türk dinî kurumları, Türkmenistan vatandaşlarını etkileyen ulusötesi baskılara ilişkin belgelenmiş kaygıları ve iddiaları dikkate alacak mıdır? Biz, Türkiye ile Türkmenistan halkları arasındaki dinî diyaloğun sona erdirilmesini talep etmiyoruz. Biz, bu diyaloğun resmî fotoğraflardan ve kurumlar arası anlaşmalardan ibaret kalmamasını talep ediyoruz. SONUÇ Erkeklerin sakal bıraktıkları için baskıya uğradığına ilişkin haberleri görmezden gelerek İslam eğitimi özgürlüğünden samimiyetle söz edilemez. Kadınların ve kız çocuklarının zorla bekâret testlerine tabi tutulduğuna ilişkin iddialara göz yumarak manevi değerlerden söz edilemez. Şiddet mağdurları için koruma ve adalet talep etmeden ahlaktan söz edilemez. Bağımsız dinî topluluklar devlet denetimine tabi tutulurken ve dinî bilgiye erişim sınırlandırılırken din özgürlüğünün korunduğu iddia edilemez. Siyasi zulme ve ulusötesi baskılara maruz kalan insanların akıbeti görmezden gelinerek halkların kardeşliği kutlanamaz. Bu nedenle Türkiye'nin dinî kurumlarına basit ama temel bir soru yöneltiyoruz: İnancı ve insan onurunu korumak için mi iş birliği yapıyorsunuz, yoksa insan hakları uygulamaları uluslararası düzeyde defalarca eleştirilmiş devlet kurumlarıyla yalnızca resmî ilişkileri mi sürdürüyorsunuz? Camilerin inşa edilmesi, dinî eğitim kurumlarının açılması ve resmî heyetlerin karşılıklı ziyaretleri, tek başına din özgürlüğüne saygı gösterildiğinin kanıtı değildir. Din özgürlüğünün gerçek ölçütü, insanların inançlarını korkmadan yaşayabilmesidir. İnançlarına uygun olarak sakal bırakabilmeleri. Özgürce ibadet edebilmeleri. Dinî kaynakları inceleyebilmeleri. Kadınları ve çocukları şiddetten koruyabilmeleri. Ve adaletsizlik karşısında korkmadan seslerini yükseltebilmeleridir. DAYANÇ Sivil Hareketi İnsan Hakları Platformu, Diyanet İşleri Başkanlığına ve Türkmenistan'ın uluslararası ortaklarına; din ve vicdan özgürlüğünü, kadın haklarını, çocukların korunmasını ve ulusötesi baskıların önlenmesini ikili iş birliğinin gündemine dâhil etme çağrısında bulunmaktadır. Din diplomasisi, inananlar üzerindeki siyasi denetimi meşrulaştırmanın bir aracına dönüşmemelidir. İnanç, siyasi iktidara tabi kılınmamalıdır. Devlet, her bireyin vicdan özgürlüğüne saygı göstermekle yükümlüdür. Diana Dadasheva Başkan DAYANÇ Sivil Hareketi İnsan Hakları Platformu / Türkmenistan Fransa Lala Abdyrahmanova DAYANÇ Temsilcisi Türkiye Web sitesi: dayanchcivil.com E-posta: dayanch.civil@gmail.com KAYNAKLAR VE HUKUKİ DAYANAKLAR 1. Business Turkmenistan, 3 Kasım 2026 — Türkmenistan heyetinin Türkiye'de din eğitimi alanındaki iş birliğini görüştüğüne ilişkin haber. https://business.com.tm/ 2. Azatlık Radyosu — Türkmenistan'da sakal bırakmaya, dinî uygulamalara, kişisel görünüme ve kadın haklarına yönelik kısıtlamalar hakkında bağımsız haberler. https://www.azathabar.com/ 3. ABD Uluslararası Din Özgürlüğü Komisyonu (USCIRF) — Türkmenistan'daki din özgürlüğüne ilişkin yıllık raporlar ve tavsiyeler. https://www.uscirf.gov/ 4. ABD Dışişleri Bakanlığı — 2023 Uluslararası Din Özgürlüğü Raporu: Türkmenistan. https://www.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/turkmenistan/ 5. İnsan Hakları İzleme Örgütü (Human Rights Watch) — Türkmenistan hakkındaki ülke raporları. https://www.hrw.org/europe/central-asia/turkmenistan 6. Dünya Sağlık Örgütü, BM Kadın Birimi ve BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği — Bekâret testlerinin yasaklanmasına yönelik ortak çağrı, 17 Ekim 2018. https://www.who.int/news/item/17-10-2018-united-nations-agencies-call-for-ban-on-virginity-testing 7. Forum 18 — Türkmenistan ve Orta Asya'da din ve vicdan özgürlüğüne ilişkin araştırmalar. https://www.forum18.org/ 8. İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi — 5, 12 ve 18. maddeler. 9. Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme — 7, 17 ve 18. maddeler. 10. İşkenceye ve Diğer Zalimane, İnsanlık Dışı veya Aşağılayıcı Muamele veya Cezaya Karşı Sözleşme — 3. madde. 11. Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme — 16, 19 ve 34. maddeler. 12. Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi (CEDAW).
Dayanch olarak, her bireyin temel
haklarını korumak ve geliştirmek
için çalışıyoruz.