AGİT Türkmenistan ile İş Birliğinden Söz Ediyor. Peki İnsan Hakları Konuşuldu mu?

AGİT Türkmenistan ile İş Birliğinden Söz Ediyor. Peki İnsan Hakları Konuşuldu mu? 5 Ağustos 2026 tarihinde AGİT Dönem Başkanı, İsviçre Konfederasyonu Başkan Yardımcısı ve Federal Dışişleri Bakanı Ignazio Cassis Türkmenistan’ı ziyaret etti. Cassis, Türkmenistan Cumhurbaşkanı Serdar Berdimuhamedov ve Dışişleri Bakanı Raşid Meredov ile görüşmeler gerçekleştirdi. Türkmenistan Dışişleri Bakanlığının yayımladığı açıklamalara göre taraflar; AGİT ile iş birliğinin geliştirilmesini, bölgesel etkinlikleri, enerji, ulaştırma, ekonomik kalkınma, çevre ve su kaynakları konularını ele aldı. Dahası, resmi açıklamada Türkmenistan Cumhurbaşkanı’nın “insan haklarının ve demokratik ilkelerin güvence altına alınmasına” özel önem verdiği ve bu alanda AGİT ile iş birliğinin sürdürülmesinin gerekliliğini vurguladığı belirtildi. Tam da bu nedenle AGİT Dönem Başkanı’na ve Örgütün diğer temsilcilerine temel bir soru yöneltiyoruz: Bu görüşmeler sırasında insan hakları alanındaki hangi somut sorunlar gündeme getirildi? Türkmenistan makamlarıyla yapılan görüşmelerde aşağıdaki konuların ele alınıp alınmadığını bilmek istiyoruz: Türkmen aktivistlere, gazetecilere, hükümeti eleştiren kişilere ve yurt dışındaki yakınlarına yönelik ulusötesi baskılar; kadınlara ve çocuklara yönelik şiddet ve mağdurları koruyacak etkili mekanizmaların bulunmaması; yurt dışında yaşayan birçok Türkmenistan vatandaşının Türkmenistan’ın diplomatik temsilcilikleri aracılığıyla pasaport alamaması veya pasaportlarını yenileyememesi; yurt dışına çıkış yasakları ve seyahat özgürlüğüne yönelik fiili kısıtlamalar; siyasi mahkûmlar, zorla kaybetmeler, işkence ile zalimane, insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele; gerçekten bağımsız bir yargı sisteminin ve devlet kurumlarının eylemlerine karşı etkili başvuru mekanizmalarının bulunmaması; bölgesel, sosyal, cinsiyete dayalı ve diğer temellerde ayrımcılık; düşük ücretler, gerçek yoksulluk düzeyi ve resmi istatistiklerle halkın günlük yaşam koşulları arasındaki uçurum; ABD dolarının resmi ve karaborsa kurları arasındaki fark ve bu sistemin sıradan vatandaşlar üzerindeki sonuçları; altyapının durumu ile kaliteli sağlık hizmetlerine, eğitime, internete ve diğer temel hizmetlere erişim; kitlesel iş gücü göçü ve yüz binlerce vatandaşı ülke dışında yaşamak ve çalışmak zorunda bırakan nedenler; ifade özgürlüğü, barışçıl toplanma ve örgütlenme özgürlüğü, bağımsız bilgiye erişim ve sivil toplum faaliyetlerine yönelik kısıtlamalar. Bu liste, Türkmenistan vatandaşları, bağımsız gazeteciler ve uluslararası insan hakları kuruluşlarının yıllardır bildirdiği sistematik sorunların yalnızca bir bölümünü oluşturmaktadır. Bu soruların yanıtlanması özellikle önemlidir; çünkü insan hakları ikincil bir konu değil, AGİT’in üç güvenlik boyutundan biridir. Dolayısıyla Türkmenistan ile iş birliği yalnızca düzenlenen konferansların, gerçekleştirilen projelerin ve diplomatik görüşmelerin sayısıyla değerlendirilemez. Eğer bu sorunlar görüşmeler sırasında gerçekten gündeme getirildiyse, kamuoyunun şunları bilmeye hakkı vardır: Türkmenistan makamlarına hangi somut sorunlar iletildi? Hangi yanıtlar alındı? AGİT Türkmenistan’dan hangi somut değişiklikleri bekliyor? Eğer bu sorunlar gündeme getirilmediyse, o zaman başka bir soru ortaya çıkmaktadır: İnsan hakları ve demokrasi alanında ilan edilen iş birliği gerçekte ne anlama gelmektedir? AGİT Dönem Başkanı Ignazio Cassis’e, AGİT Sekretaryasına, Örgütün ilgili kurumlarına ve Aşkabat’taki AGİT Merkezine çağrıda bulunuyoruz: Türkmenistan’da gerçekleştirilen görüşmelerin insan hakları boyutuna ilişkin kamuoyuna açık ve net bir açıklama yapın. Türkmenistan ile diyalog gereklidir. Ancak bu diyalog, sürekli “yapıcı iş birliğinden” söz edilirken gerçek insanların yaşamlarının ve kaderlerinin resmi gündemin dışında bırakıldığı diplomatik bir ritüele dönüşmemelidir. İnsan hakları genel ifadelerle değil; somut sorunlar, devletin somut yükümlülükleri ve somut, ölçülebilir sonuçlar üzerinden ele alınmalıdır.