ÜNİFORMA GÖLGESİNDE DİPLOMASİ: TÜRKMENİSTAN'IN ULUSLARARASI HUKUK SÖYLEMİ VE ÜLKE İÇİNDE VE DIŞINDA BELGELENEN İNSAN HAKLARI İHLALLERİ

ÜNİFORMA GÖLGESİNDE DİPLOMASİ: TÜRKMENİSTAN'IN ULUSLARARASI HUKUK SÖYLEMİ VE ÜLKE İÇİNDE VE DIŞINDA BELGELENEN İNSAN HAKLARI İHLALLERİ

ÜNİFORMA GÖLGESİNDE DİPLOMASİ: TÜRKMENİSTAN'IN ULUSLARARASI HUKUK SÖYLEMİ VE ÜLKE İÇİNDE VE DIŞINDA BELGELENEN İNSAN HAKLARI İHLALLERİ Vepa Hacıyev'in Birleşmiş Milletler Genel Kurulunun 81. Oturumunda Yaptığı Konuşmaya İlişkin Kapsamlı Değerlendirme ve Kamuoyu Açıklaması DAYANÇ SİVİL HAREKETİ İNSAN HAKLARI PLATFORMU / TÜRKMENİSTAN Araştırma Yazısı ve Kamuoyu Açıklaması 1 Kasım 2026 ULUSLARARASI HUKUK, SÖZDE SAVUNULUP UYGULAMADA İHLAL EDİLEMEZ 28 Eylül 2026 tarihinde Türkmenistan'ın Birleşmiş Milletler Daimî Temsilcisi Vepa Hacıyev, Birleşmiş Milletler Genel Kurulunun 81. oturumunun genel görüşmelerinde bir konuşma yaptı. Hacıyev konuşmasında Türkmenistan'ı barışa, uluslararası iş birliğine, uluslararası hukukun üstünlüğüne, insan onuruna, fırsat eşitliğine ve kadınlarla gençlerin korunmasına bağlı bir devlet olarak tanıttı. Ayrıca Türkmenistan'ın girişimiyle 2028 yılının "Uluslararası Hukuk Yılı" ilan edilmesini memnuniyetle karşıladığını belirtti. Uluslararası hukuk, silahsızlanma, tarafsızlık, önleyici diplomasi ve sürdürülebilir kalkınma konularında 2027 yılında Türkmenistan'da uluslararası bir forum düzenlenmesini önerdi. Ancak bu açıklamalar, Türkmenistan'ın uluslararası taahhütleri ile devletin uygulamaları arasındaki ciddi çelişkileri yeniden gündeme getirmektedir. Temel özgürlükleri sistematik biçimde kısıtlayan bir devlet, uluslararası hukukun savunucusu olduğunu nasıl iddia edebilir? Bağımsız uluslararası kuruluşların keyfî tutuklamaları, zorla kaybetmeleri, işkenceyi, seyahat özgürlüğünün kısıtlanmasını ve barışçıl eleştirilerin cezalandırılmasını belgelediği bir ülkede, hükümet insan onurunu koruduğunu nasıl ileri sürebilir? Vatandaşları ülke sınırlarının ötesinde dahi tehdit, gözetim, siyasi saiklerle yürütülen sınır dışı işlemleri ve sınır ötesi baskılarla karşılaşırken bir devlet, uluslararası iş birliğini ve hukukun üstünlüğünü temsil ettiğini nasıl savunabilir? DAYANÇ Sivil Hareketi İnsan Hakları Platformu / Türkmenistan, bu çelişkilerin uluslararası toplum tarafından ciddi biçimde ele alınması gerektiğini düşünmektedir. Uluslararası hukuk diplomatik bir slogan değildir. Devletlerin keyfî uygulamalarına karşı insanları korumak amacıyla oluşturulmuş bağlayıcı yükümlülükler bütünüdür. Bir devletin uluslararası hukuka bağlılığı, desteklediği karar tasarılarının veya düzenlediği uluslararası forumların sayısıyla değil, kendi vatandaşlarına ve yetki alanındaki kişilere yönelik uygulamalarıyla ölçülmelidir. I. ÜNİFORMA GÖLGESİNDE DİPLOMASİ: GÜVENLİK YAPILARININ ETKİSİ Vepa Hacıyev, Türkmenistan'ın dış politika kurumlarında uzun yıllar üst düzey görevlerde bulunmuştur. Bağımsız gazetecilik araştırmalarında, Türkmenistan'ın bazı üst düzey diplomatik yetkilileri ile devlet güvenlik kurumları arasındaki bağlantılara ilişkin ciddi iddialar gündeme getirilmiştir. Aralık 2023'te bağımsız Turkmen.news haber kuruluşu, "Üniformalı Diplomatlar" başlıklı bir araştırma yayımlamış ve diplomatik görevlendirmeler ile güvenlik aygıtı arasındaki bağlantılara ilişkin iddiaları incelemiştir. Söz konusu araştırmada Hacıyev'in mesleki geçmişi ve güvenlik kurumlarıyla bağlantıları hakkında da iddialara yer verilmiştir. Bu iddialar bağımsız ve belgelere dayalı bir incelemeyi gerektirmektedir. Bununla birlikte, söz konusu haberler tek başına Hacıyev'in bireysel cezai sorumluluğunun kanıtlandığı anlamına gelmez. Ancak burada kamu yararını doğrudan ilgilendiren önemli bir soru bulunmaktadır: Türkmenistan'ın güvenlik kurumları, yabancı devletlerle ve uluslararası kuruluşlarla yürütülen diplomatik ilişkiler üzerinde ne ölçüde etkilidir? Diplomatik temsilcilikler, konsolosluklar veya güvenlik kanalları, yurt dışında yaşayan Türkmen vatandaşlarının izlenmesi, tehdit edilmesi veya baskı altına alınması amacıyla kullanılmış mıdır? "Üniforma gölgesinde diplomasi" ifadesi, diplomatik temsil ile güvenlik kurumlarının faaliyetleri arasındaki olası iç içe geçişe ilişkin bu endişeleri yansıtmaktadır. DAYANÇ, ilgili devlet yetkililerinin mesleki geçmişlerinin, resmî yetkilerinin ve belgelenmiş sınır ötesi baskı uygulamalarıyla olası bağlantılarının şeffaf biçimde incelenmesini talep etmektedir. II. SINIR ÖTESİ BASKILAR: TÜRKMENİSTAN'IN ÜLKE SINIRLARINI AŞAN BASKI MEKANİZMASI Türkmenistan makamlarının siyasi baskı uygulamaları ülke sınırlarında sona ermemektedir. Human Rights Watch, 24 Haziran 2026 tarihinde yayımladığı "Lives Destroyed for Speaking Out: Turkmen Activists at Home and in Exile" başlıklı kapsamlı araştırmasında, Türkmenistan'daki ve sürgündeki aktivistlere yönelik insan hakları ihlallerini belgelemiştir. Araştırmada şu uygulamalara yer verilmiştir: - Yurt dışında yaşayan Türkmen aktivistlerin izlenmesi ve tehdit edilmesi. - Türkmenistan'da kalan aile üyelerine baskı uygulanması. - Pasaport ve konsolosluk hizmetlerinin siyasi baskı aracı olarak kullanılması. - Barışçıl hükümet eleştirmenlerine karşı göç ve güvenlik prosedürlerinin kötüye kullanılması. - Keyfî gözaltılar ve sınır dışı işlemleri. - Siyasi zulüm riski bulunan kişilerin zorla geri gönderilmesi. - Geri gönderilen aktivistlere yönelik cezai kovuşturmalar ve hapis cezaları. - Yabancı ülkelerde bulunan Türkmen aktivistlerin kaybolması. Bunlar yalnızca birbirinden bağımsız münferit olaylar değildir. Belgelenmiş vakalar, gazetecileri, insan hakları savunucularını, siyasi aktivistleri ve ailelerini etkileyen, tekrarlanan ve birden fazla ülkeye yayılan baskı yöntemlerini ortaya koymaktadır. Sınır ötesi baskılar, bireylerin temel haklarını ihlal etmekle kalmamakta, aynı zamanda mağdurların yaşadığı devletlerin egemenliğini ve insan haklarını koruma yükümlülüklerini de ilgilendirmektedir. Bir kişinin siyasi baskıdan kaçmak amacıyla ülkesini terk etmesi, kendisinin veya ailesinin devlet kaynaklı tehditlerden korunmasız kalmasına yol açmamalıdır. Bu uygulamalar, Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme'nin 7, 9, 12, 17, 19, 21 ve 22. maddeleri ile İşkenceye Karşı Sözleşme'nin 3. maddesi kapsamında ciddi hukuki sorunlar doğurmaktadır. III. 29. MADDENİN 3. FIKRASI: YURT DIŞINDAKİ TÜRKMEN VATANDAŞLARINA PASAPORT VERİLMEMESİ Türkmenistan'ın kendi mevzuatı ile devlet kurumlarının uygulamaları arasındaki en açık çelişkilerden biri, yurt dışında yaşayan vatandaşlara pasaport verilmemesidir. Türkmenistan'ın "Göç Hakkında" Kanunu'nun 29. maddesinin 3. fıkrası, yurt dışında sürekli ikamet eden vatandaşların diplomatik temsilcilikler ve konsolosluklar aracılığıyla pasaport alabilmesine ilişkin hukuki mekanizmayı düzenlemektedir. Buna rağmen Türkmenistan makamları, yurt dışındaki vatandaşların pasaport başvurularını ve yenileme taleplerini sistematik biçimde reddetmekte veya vatandaşların yeni pasaport alabilmek için Türkmenistan'a dönmelerini şart koşmaktadır. Bu uygulama, Human Rights Watch tarafından 11 Kasım 2024 tarihinde yayımlanan "It's Like I Live in a Cage" başlıklı raporda ayrıntılı biçimde belgelenmiştir. Pasaport verilmemesinin sonuçları son derece ağırdır. Geçerli pasaportu bulunmayan Türkmen vatandaşları: - Yasal ikamet statülerini kaybedebilmekte, - Çalışma ve eğitim haklarını kullanmakta zorlanmakta, - Sağlık hizmetlerine erişimde engellerle karşılaşmakta, - Aile birleşimi işlemlerini gerçekleştirememekte, - Sınır dışı edilme riskiyle karşı karşıya kalabilmektedir. Siyasi aktivistler, gazeteciler ve hükümet eleştirmenleri açısından Türkmenistan'a geri dönmek, keyfî tutuklama, siyasi kovuşturma, işkence ve diğer ağır insan hakları ihlalleri riskini beraberinde getirebilmektedir. Dolayısıyla bu uygulama hem Türkmenistan'ın ulusal mevzuatı hem de uluslararası yükümlülükleri açısından değerlendirilmelidir. Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme'nin 12. maddesi, seyahat özgürlüğünü, herhangi bir ülkeden ayrılma hakkını ve kişinin kendi ülkesine girme hakkını güvence altına almaktadır. Devlet, pasaport işlemlerini siyasi baskı veya zorla geri dönüş aracı hâline getiremez. IV. 30. MADDENİN 9. BENDİ VE KEYFÎ YURT DIŞINA ÇIKIŞ YASAKLARI Türkmenistan'da seyahat özgürlüğünü kısıtlayan bir diğer mekanizma, vatandaşların ülke dışına çıkışına getirilen yasaklardır. "Göç Hakkında" Kanun'un 30. maddesi, yurt dışına çıkışın geçici olarak sınırlandırılmasına ilişkin hükümler içermektedir. Bu maddenin birinci fıkrasının 9. bendi de söz konusu hukuki çerçevenin bir parçasıdır. Ancak keyfî çıkış yasakları yalnızca bu hükmün uygulanmasıyla sınırlı değildir. Human Rights Watch ve diğer bağımsız gözlemciler, vatandaşların yeterli gerekçe gösterilmeden, şeffaf bir karar süreci işletilmeden ve etkili itiraz imkânı sağlanmadan ülkeden ayrılmalarının engellendiği vakaları belgelemiştir. Bu uygulamalar siyasi aktivistleri, gazetecileri, hükümet eleştirmenlerinin yakınlarını ve sıradan vatandaşları etkilemektedir. Bazı kişiler haklarında çıkış yasağı bulunduğunu ancak havaalanına veya sınır kapısına ulaştıklarında öğrenmektedir. Bu yasaklar aile birleşimini, yurt dışında çalışmayı, eğitim almayı, tedavi görmeyi ve uluslararası korumaya erişimi engelleyebilmektedir. Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme'nin 12. maddesinin 3. fıkrası uyarınca seyahat özgürlüğüne getirilen sınırlamalar kanunla öngörülmeli, meşru bir amaç için gerekli ve ölçülü olmalı, ayrıca Sözleşme'de tanınan diğer haklarla uyumlu bulunmalıdır. Keyfî veya siyasi saiklerle uygulanan çıkış yasakları bu gerekliliklerle bağdaşmamaktadır. DAYANÇ, keyfî seyahat yasaklarının sona erdirilmesini ve vatandaşların bu kararlara karşı bağımsız ve etkili yargı yollarına başvurabilmesini talep etmektedir. V. INTERPOL, TÜRKİYE'DEKİ TAHDİT KODLARI VE SİYASİ NİTELİKLİ GERİ GÖNDERME İŞLEMLERİ Uluslararası kolluk iş birliği, siyasi muhalifleri takip etmek veya cezalandırmak amacıyla kullanılamaz. INTERPOL Anayasası'nın 3. maddesi, kuruluşun siyasi, askerî, dinî veya ırksal nitelikteki faaliyetlere müdahale etmesini ya da bu tür faaliyetlerde bulunmasını kesin olarak yasaklamaktadır. Bununla birlikte, Türkmen vatandaşlarını ilgilendiren bazı vakalar, uluslararası polis iş birliği ve ulusal göç güvenliği mekanizmalarının kötüye kullanılması konusunda ciddi endişeler doğurmaktadır. Maral Annayeva'nın davası Maral Annayeva, Nisan 2026'da Birleşik Arap Emirlikleri'nde gözaltına alınmış ve daha sonra Türkmenistan'a geri gönderilmiştir. CIVICUS, Annayeva'nın gözaltına alınmasının Türkmenistan yönetimine yönelik kamuoyu önündeki eleştirilerinin ardından INTERPOL bildirimiyle bağlantılı olduğunu bildirmiştir. Bu olay, uluslararası polis iş birliği mekanizmalarının siyasi baskı bağlamında kullanılmasının doğurabileceği ağır sonuçları göstermektedir. DAYANÇ, Annayeva'nın davasında kullanılan uluslararası polis prosedürlerinin, geri gönderme kararının ve uluslararası koruma risklerinin bağımsız biçimde incelenmesini talep etmektedir. Türkiye'deki tahdit kodları ve G-82 Türkiye'de yaşayan Türkmen aktivistler ve diğer Türkmen vatandaşları, kamu güvenliği gerekçesiyle uygulanan göç kısıtlamalarıyla karşılaşmıştır. Human Rights Watch, bazı Türkmen vatandaşlarına yönelik tahdit kodlarının keyfî biçimde uygulandığını belgelemiştir. DAYANÇ ayrıca Türkmen vatandaşlarını ilgilendiren davalarda G-82 tahdit kodunun kullanımına ilişkin ciddi endişelerini dile getirmektedir. Bir kişiye göç güvenliği kapsamında tahdit kodu uygulanması, o kişinin suç işlediğinin kanıtı olarak değerlendirilemez. Bu tür işlemler, siyasi zulüm veya işkence riski bulunan bir ülkeye geri göndermeyi kendiliğinden meşru hâle getirmez. Bağımsız yargısal denetim, avukata erişim ve bireysel risk değerlendirmesi zorunlu güvencelerdir. Geri göndermeme ilkesi (non-refoulement), gözaltı veya sınır dışı işlemlerinde kullanılan idari mekanizmadan bağımsız olarak uygulanmalıdır. VI. ZORLA KAYBETMELER: ALİŞER SAHATOV VE ABDULLA ORUSOV DAVASI Türkmen aktivistler Alişer Sahatov ve Abdulla Orusov'un Temmuz 2025'te Türkiye'de kaybolması ciddi insan hakları endişeleri doğurmaktadır. Bu kişilerin akıbeti ve nerede bulundukları açıklığa kavuşturulamamıştır. Olayın koşulları, zorla kaybetme ihtimali bakımından etkili ve bağımsız bir soruşturmayı gerekli kılmaktadır. Human Rights Watch, Türkmen aktivistlere yönelik sınır ötesi baskıları ele aldığı çalışmalarında bu davaya da dikkat çekmiştir. DAYANÇ, Güllala Hasanova tarafından yapılan başvurulara destek vermekte ve iki kişinin akıbetinin ve bulundukları yerin acilen tespit edilmesini talep etmektedir. Olayın Türkiye topraklarında meydana gelmiş olması nedeniyle etkili soruşturma yürütme konusunda birincil yükümlülük Türkiye'nin yetkili makamlarına aittir. Yabancı devlet görevlilerinin olası katılımı, yardımı veya koordinasyonuna ilişkin güvenilir deliller de soruşturma kapsamında değerlendirilmelidir. Diplomatik ilişkiler veya ulusal güvenlik gerekçeleri, ciddi insan hakları ihlallerinin soruşturulmamasını haklı gösteremez. VII. YARGI SİSTEMİ: BAĞIMSIZ VE ETKİLİ ADALETİN YOKLUĞU Bağımsız yargı, hukukun üstünlüğünün temel koşullarından biridir. Uluslararası insan hakları kuruluşları, Türkmenistan'ın adalet sistemindeki ciddi sorunları defalarca belgelemiştir. Bunlar arasında siyasi saiklerle yürütülen kovuşturmalar, keyfî tutuklamalar, işkence, adil yargılanma hakkının ihlali ve devlet görevlilerinin eylemleri üzerinde etkili bağımsız denetimin bulunmaması yer almaktadır. Amnesty International ve Human Rights Watch, hükümeti eleştiren kişilerin baskı altında tutulduğunu ve etkili hesap verebilirlik mekanizmalarının bulunmadığını raporlamıştır. Mahkemelerin ve anayasal güvencelerin kâğıt üzerinde mevcut olması, yargı bağımsızlığının uygulamada sağlandığı anlamına gelmez. Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme'nin 14. maddesi, kanunla kurulmuş, yetkili, bağımsız ve tarafsız bir mahkeme önünde adil yargılanma hakkını güvence altına almaktadır. Aynı Sözleşme'nin 2. maddesinin 3. fıkrası, hak ihlallerine karşı etkili başvuru yollarının sağlanmasını zorunlu kılmaktadır. DAYANÇ, yargı bağımsızlığının güvence altına alınmasını, siyasi müdahalelerin sona erdirilmesini ve işkence, keyfî tutuklama ve diğer ağır ihlallerden sorumlu kişilerin hukuka uygun biçimde hesap vermesini talep etmektedir. VIII. ÇİFT DÖVİZ KURU, EKONOMİK EŞİTSİZLİK VE YOLSUZLUK Türkmenistan'ın ekonomik yönetimi, şeffaflık ve hesap verebilirlik açısından ciddi sorunlar barındırmaktadır. Ülkede ABD doları için uygulanan resmî döviz kuru ile paralel piyasadaki kur arasında uzun süredir önemli bir fark bulunmaktadır. Uluslararası ekonomik değerlendirmeler ve bağımsız haber kaynakları, döviz işlemlerine yönelik kısıtlamaları ve yabancı para birimlerine erişimdeki eşitsizlikleri belgelemiştir. Resmî kur uzun süredir 1 ABD doları karşılığında yaklaşık 3,5 Türkmenistan manatı düzeyindeyken paralel piyasa kuru bunun oldukça üzerinde seyretmiştir. Bu durum, ayrıcalıklı döviz erişimi, ekonomik eşitsizlik ve yolsuzluk açısından ciddi riskler yaratmaktadır. Döviz kısıtlamaları vatandaşların yurt dışına seyahat etmesini, eğitim almasını, tedavi görmesini, yasal ticari faaliyetlerde bulunmasını ve yurt dışındaki aile üyelerine destek sağlamasını da zorlaştırmaktadır. Ekonomik politikalar yalnızca makroekonomik göstergelerle değil, vatandaşların temel haklarına etkileri bakımından da değerlendirilmelidir. Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme'nin 6, 7 ve 11. maddeleri çalışma hakkını, adil ve elverişli çalışma koşullarını ve yeterli yaşam standardı hakkını güvence altına almaktadır. Şeffaf kamu yönetimi ve yolsuzluğa karşı etkili önlemler, bu yükümlülüklerin yerine getirilmesi açısından önem taşımaktadır. IX. KADINA YÖNELİK ŞİDDET VE YETERSİZ KORUMA MEKANİZMALARI Türkmenistan, Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi'ne (CEDAW) taraftır. Buna rağmen Human Rights Watch, ülkede aile içi şiddetle mücadeleye ilişkin yasal ve kurumsal mekanizmaların ciddi eksiklikler taşıdığını belgelemiştir. Bu eksiklikler arasında aile içi şiddete ilişkin kapsamlı ve bağımsız bir yasal düzenlemenin bulunmaması ve mağdurlar için yeterli koruma mekanizmalarının sağlanmaması yer almaktadır. Türkmenistan temsilcilerinin kadın hakları ve kadınların güçlendirilmesi hakkındaki uluslararası açıklamaları, mağdurların gerçek hayatta erişebildiği hukuki koruma, sığınma hizmetleri, bağımsız soruşturmalar ve etkili başvuru yolları üzerinden değerlendirilmelidir. DAYANÇ, özellikle Jeren Altyyeva ve reşit olmayan kızı Ogulnur Pelvanova'nın yanı sıra Maral Annayeva ve diğer kadınların davalarına dikkat çekmektedir. DAYANÇ'a iletilen bilgilere göre hem Jeren Altyyeva hem de kızı şiddete ve ciddi hak ihlallerine maruz kalmıştır. Bu olayların acilen ve bağımsız biçimde soruşturulması, etkili koruma sağlanması ve özellikle çocuğun güvenliğinin güvence altına alınması gerekmektedir. Çocuk mağdurların kimlik bilgilerinin gizliliği, insan onuru ve güvenliği bütün işlemlerde korunmalıdır. Kadın haklarına ilişkin uluslararası taahhütler, şiddet ve ayrımcılığa karşı somut ve etkili koruma mekanizmalarına dönüşmelidir. X. LGBT BİREYLERİN CEZALANDIRILMASI VE AYRIMCILIK Türkmenistan'da yetişkin erkekler arasında karşılıklı rızaya dayalı eşcinsel ilişkiler cezai yaptırım kapsamındadır. Bu hukuki durum, Human Rights Watch ve Amnesty International tarafından belgelenmiştir. Söz konusu cezalandırma, bireyleri keyfî gözaltı, ayrımcılık, tehdit ve özel hayatın gizliliğinin ihlali riskleriyle karşı karşıya bırakmaktadır. Bu uygulamalar, Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme'nin 2, 7, 9, 17 ve 26. maddeleri bakımından ciddi sorunlar doğurmaktadır. Devlet, cinsel yönelimlerinden bağımsız olarak bütün bireyleri işkenceden, kötü muameleden, keyfî gözaltından ve ayrımcılıktan korumakla yükümlüdür. İnsan onuru ve kanun önünde eşitlik ilkeleri seçici biçimde uygulanamaz. XI. MEDYA ÜZERİNDE DEVLET KONTROLÜ VE BİLGİYE ERİŞİMİN ENGELLENMESİ İfade özgürlüğü ve bilgiye erişim, hesap verebilir bir toplumun temel unsurlarıdır. Türkmenistan'da bağımsız gazetecilik son derece ağır kısıtlamalar altında faaliyet göstermektedir. Human Rights Watch ve Amnesty International; sansürü, bağımsız internet sitelerinin engellenmesini, internet erişimine yönelik kısıtlamaları, gözetimi ve hükümeti eleştiren kişilere yönelik baskıları belgelemiştir. Bilgi üzerindeki devlet kontrolü; hükümet kararlarının, ekonomik politikaların, yolsuzluğun, çevresel risklerin ve insan hakları ihlallerinin kamuoyu tarafından denetlenmesini engellemektedir. Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme'nin 19. maddesi, bilgi ve düşünceleri arama, edinme ve yayma özgürlüğünü güvence altına almaktadır. Kendi ülkesinde barışçıl kamusal tartışmayı ve bağımsız haberciliği sistematik biçimde sınırlandıran bir hükümetin uluslararası diyalog söylemi, bu uygulamalar dikkate alınmadan değerlendirilemez. XII. DOĞAL AFETLER, ÇEVRESEL RİSKLER VE BİLGİ EDİNME HAKKI Doğal afetler ve çevresel acil durumlarda doğru ve zamanında bilgiye erişim, insan hayatının korunması açısından hayati önem taşımaktadır. Devlet sansürü ve bağımsız haberciliğe yönelik kısıtlamalar, vatandaşların afetlerin boyutunu öğrenmesini, mevcut yardım imkânlarını belirlemesini ve kendilerini koruyacak önlemleri almasını engelleyebilmektedir. DAYANÇ; doğal afetler, çevresel tehlikeler, maddi zararlar, can kayıpları ve mağdur toplulukların ihtiyaçları hakkındaki bilgilerin gizlendiğine veya zamanında açıklanmadığına ilişkin vakaların bağımsız biçimde incelenmesini talep etmektedir. Hayati güvenlik bilgilerinin kasıtlı olarak saklandığının veya acil yardımın keyfî biçimde engellendiğinin belgelendiği durumlar, devletin yaşam ve sağlık hakkını koruma yükümlülükleri çerçevesinde değerlendirilmelidir. Bu bağlamda Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme'nin 6. maddesi ile Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme'nin 12. maddesi önem taşımaktadır. İnsan hayatının korunması, devletin olumlu imajının sürdürülmesinden daha öncelikli olmalıdır. XIII. ZORLA ÇALIŞTIRMA VE EMEK SÖMÜRÜSÜ Zorla çalıştırma, Türkmenistan'daki ciddi insan hakları sorunlarından biri olmaya devam etmektedir. Bağımsız insan hakları kuruluşları, kamu çalışanlarının ve diğer kişilerin pamuk hasadında zorunlu olarak çalıştırılmasını belgelemiştir. Raporlarda öğretmenlerin, kamu görevlilerinin ve diğer çalışanların tarımsal işlerde çalışmaya veya kendi yerlerine başka kişiler göndermeye zorlandığı belirtilmiştir. Bu uygulamalar, Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme'nin 8. maddesi ve Uluslararası Çalışma Örgütünün 29 sayılı Zorla Çalıştırma Sözleşmesi kapsamında ciddi sorunlar oluşturmaktadır. Zorla çalıştırma, insan onuru, çalışma özgürlüğü ve temel işçi haklarıyla bağdaşmamaktadır. Sürdürülebilir kalkınmaya bağlı olduğunu açıklayan bir devletin, zorlayıcı çalışma uygulamalarına son vermesi ve çalışanların haklarını etkili biçimde koruması gerekmektedir. XIV. 2028 ULUSLARARASI HUKUK YILI: TAAHHÜTLERİN UYGULAMADA SINANMASI Türkmenistan'ın 2028 yılının Uluslararası Hukuk Yılı ilan edilmesine yönelik girişimi, devletin mevcut yükümlülüklerinin uluslararası düzeyde değerlendirilmesi için önemli bir fırsat sunmaktadır. Asıl mesele, Türkmenistan hükümetinin bu yükümlülüklerin yerine getirilmesinde somut ve ölçülebilir ilerleme sağlayıp sağlamadığıdır. Bu yükümlülükler arasında şunlar bulunmaktadır: 1. Siyasi saiklerle yürütülen kovuşturmaların ve keyfî tutuklamaların sona erdirilmesi. 2. Zorla kaybetme ve işkence vakalarının etkili biçimde soruşturulması. 3. Aktivistlere ve gazetecilere yönelik sınır ötesi baskıların sona erdirilmesi. 4. "Göç Hakkında" Kanun'un 29. maddesinin 3. fıkrası uyarınca pasaport hizmetlerine erişimin sağlanması. 5. Kanun'un 30. maddesiyle bağlantılı olanlar dâhil, keyfî yurt dışına çıkış yasaklarının kaldırılması. 6. Aile birleşimi hakkına ve seyahat özgürlüğüne saygı gösterilmesi. 7. INTERPOL mekanizmalarının siyasi amaçlarla kötüye kullanılmasının önlenmesi. 8. Geri göndermeme ilkesine tam olarak uyulması. 9. Bağımsız ve tarafsız bir yargı sisteminin güvence altına alınması. 10. Kadınların ve çocukların şiddetten korunması. 11. Cinsel yönelim temelinde ayrımcılık ve baskıların sona erdirilmesi. 12. İfade özgürlüğünün ve bağımsız gazeteciliğin güvence altına alınması. 13. Zorla çalıştırmanın ortadan kaldırılması. 14. Kamu yönetiminde şeffaflığın ve hesap verebilirliğin sağlanması. Uluslararası hukuk girişimleri, mevcut uluslararası yükümlülüklere uyumun yerine geçemez. Bu girişimlerin güvenilirliği, insan haklarının korunmasında kaydedilen somut ilerlemeye bağlıdır. DAYANÇ RESMÎ KAMUOYU AÇIKLAMASI DAYANÇ Sivil Hareketi İnsan Hakları Platformu / Türkmenistan, Türkmenistan hükümetinin barış, insan onuru ve hukukun üstünlüğüne ilişkin uluslararası açıklamaları ile bağımsız uluslararası kuruluşlar tarafından belgelenen ciddi insan hakları ihlalleri arasındaki çelişkilerden derin endişe duymaktadır. Türkmen vatandaşlarına yönelik baskıların ülke sınırlarının ötesine uzandığını özellikle vurguluyoruz. Sınır ötesi baskılar, yurt dışındaki aktivistlerin tehdit edilmesi, aile üyelerine yönelik baskılar, konsolosluk hizmetlerinin reddedilmesi, keyfî göç kısıtlamaları ve zorla geri göndermeler, temel insan haklarına yönelik ciddi tehditler oluşturmaktadır. Türkmenistan'ın "Göç Hakkında" Kanunu'nun 29. maddesinin 3. fıkrasında düzenlenen hukuki mekanizmaya rağmen yurt dışındaki Türkmen vatandaşlarına pasaport verilmemesi veya pasaportlarının yenilenmemesi uygulamasına özellikle dikkat çekiyoruz. Ayrıca aynı Kanun'un 30. maddesinin 9. bendi ve diğer idari ve güvenlik mekanizmaları kapsamında uygulanan keyfî çıkış yasaklarının seyahat özgürlüğünü ve aile birleşimini engellemesinden ciddi endişe duyuyoruz. INTERPOL mekanizmalarının olası kötüye kullanılması, Türkiye'de G-82 dâhil göç güvenliği tahdit kodlarının uygulanması ve siyasi zulüm veya işkence riski bulunan kişilerin yeterli güvenceler sağlanmadan geri gönderilmesi konularının bağımsız biçimde incelenmesi gerektiğini vurguluyoruz. Zorla kaybetmeler, siyasi saiklerle verilen hapis cezaları, kadınlara ve çocuklara yönelik şiddet, ayrımcılık, zorla çalıştırma ve bağımsız gazeteciliğin bastırılması konularında etkili soruşturmalar yürütülmesi gerektiğini belirtiyoruz. DAYANÇ olarak Türkmenistan'ın yetkili makamlarını, ilgili ev sahibi devletleri, Birleşmiş Milletler insan hakları mekanizmalarını ve diğer uluslararası kuruluşları aşağıdaki adımları atmaya çağırıyoruz: 1. Türkmen vatandaşlarına yönelik belgelenmiş sınır ötesi baskı uygulamaları hakkında bağımsız soruşturmalar yürütülmesi. 2. Alişer Sahatov ve Abdulla Orusov'un zorla kaybedilmesi ihtimaline ilişkin etkili soruşturmalar yürütülerek akıbetlerinin ve bulundukları yerin belirlenmesi. 3. Türkmenistan'ın diplomatik temsilcilikleri ve konsoloslukları aracılığıyla pasaport verilmesinin veya yenilenmesinin keyfî biçimde reddedilmesine son verilmesi. 4. Keyfî yurt dışına çıkış yasaklarının kaldırılması ve etkili yargısal başvuru yollarının oluşturulması. 5. Siyasi amaçlarla kullanıldığına ilişkin ciddi endişeler bulunan uluslararası polis ve göç güvenliği mekanizmalarının bağımsız biçimde incelenmesi. 6. Geri göndermeme ilkesine eksiksiz uyulması. 7. Kadınların, çocukların, insan hakları savunucularının, gazetecilerin ve LGBT bireylerin şiddet, ayrımcılık ve baskılardan korunması. 8. Bağımsız yargısal denetimin sağlanması ve ağır insan hakları ihlallerinde hesap verebilirliğin güvence altına alınması. 9. Yolsuzluğa, zorla çalıştırmaya, sansüre ve kamu yetkisinin kötüye kullanılmasına karşı etkili mekanizmalar oluşturulması. 10. Türkmenistan'ın uluslararası insan hakları sözleşmelerinden doğan yükümlülüklerini yerine getirmesine ilişkin şeffaf ve doğrulanabilir raporlamanın sağlanması. DAYANÇ İnsan Hakları Platformu, başvuru sahiplerinin bilgilendirilmiş rızası ve gerekli gizlilik önlemleri çerçevesinde ilgili uluslararası mekanizmalara dava dosyaları, belgeler, tanık ifadeleri ve hukuki değerlendirmeler sunmaya hazırdır. Devlet egemenliğinin, daimî tarafsızlığın, diplomatik statünün veya uluslararası girişimlere katılımın hiçbir hükümeti bağlayıcı insan hakları yükümlülüklerinden muaf tutmadığını vurguluyoruz. Uluslararası hukuk yalnızca diplomatik konuşmaların konusu olmamalı, insanların gerçek yaşamlarında korunmasını sağlamalıdır. Temel hakların korunması, Türkmenistan'da yaşayan veya ülke dışında bulunan her Türkmen vatandaşını kapsamalıdır. Uluslararası toplum, Türkmenistan hükümetinin taahhütlerini doğrulanabilir uygulamalar, bağımsız soruşturmalar, etkili başvuru yolları ve insan haklarının korunmasındaki somut ilerlemeler üzerinden değerlendirmelidir. İnsan onuru devlet sınırlarında sona ermez. Adalet, siyasi sadakate bağlı olamaz. Uluslararası hukuk, diplomatik söylemlerden ibaret bırakılamaz. DAYANÇ SİVİL HAREKETİ İNSAN HAKLARI PLATFORMU / TÜRKMENİSTAN Diana Dadasheva Başkan — Fransa Lala Abdyrahmanova Temsilci — Türkiye Web sitesi: dayanchcivil.com E-posta: dayanch.civil@gmail.com TEMEL KAYNAKLAR 1. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, 81. Oturum Genel Görüşmeleri, Vepa Hacıyev'in 28 Eylül 2026 tarihli konuşması. https://transcripts.un.org/en/asset/k1k/k1kfcwu5kc 2. Human Rights Watch, "Lives Destroyed for Speaking Out: Turkmen Activists at Home and in Exile", 24 Haziran 2026. https://www.hrw.org/feature/2026/06/24/lives-destroyed-for-speaking-out-turkmen-activists-at-home-and-in-exile/the 3. Human Rights Watch, "It's Like I Live in a Cage": Turkmen Authorities' Denial of Passports to Turkmen Citizens in Türkiye, 11 Kasım 2024. https://www.hrw.org/report/2024/11/11/its-i-live-cage/turkmen-authorities-denial-passports-turkmen-citizens-turkiye 4. Human Rights Watch, World Report 2026 — Turkmenistan. https://www.hrw.org/world-report/2026/country-chapters/turkmenistan 5. Amnesty International, Türkmenistan ülke raporları. https://www.amnesty.org/en/location/europe-and-central-asia/eastern-europe-and-central-asia/turkmenistan/ 6. Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme — 2, 7, 8, 9, 12, 14, 17, 19, 21, 22 ve 26. maddeler. 7. İşkenceye ve Diğer Zalimane, İnsanlık Dışı veya Aşağılayıcı Muamele veya Cezaya Karşı Sözleşme — 3. madde. 8. Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi (CEDAW). 9. Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme. 10. INTERPOL Anayasası — 3. madde. 11. Türkmenistan'ın "Göç Hakkında" Kanunu — 29. maddenin 3. fıkrası ve 30. madde; yürürlükteki güncel metin esas alınmalıdır.

İletişime Geçin

Dayanch olarak, her bireyin temel haklarını korumak ve geliştirmek için çalışıyoruz.

İletişime Geç →
Logo